рдЯ्рд░рдо्рдк рдЯैрд░िрдл рдУрд░ рдЗंрдбिрдпा
рдЯ्рд░рдо्рдк рдЯैрд░िрдл, рдЧोрд▓्рдб рд░ेрдЯ рдФрд░ рд╢ेрдпрд░ рдоाрд░्рдХेрдЯ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдЗрди рддीрдиों рдХे рдЖрдкрд╕ी рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдбोрдиाрд▓्рдб рдЯ्рд░рдо्рдк рдХी рдЯैрд░िрдл рдиीрддिрдпां (рдЬो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЖрдпाрдд рдкрд░ рд╢ुрд▓्рдХ рдмрдв़ाрдиे рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ैं) рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХे рдордиोрднाрд╡ рдкрд░ рдЕрд╕рд░ рдбाрд▓рддी рд╣ैं। рдЖрдЗрдП рдЗрд╕े рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं:
1. рдЯ्рд░рдо्рдк рдЯैрд░िрдл рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЯ्рд░рдо्рдк рдЯैрд░िрдл рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рдЕрдоेрд░िрдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбोрдиाрд▓्рдб рдЯ्рд░рдо्рдк рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों (рдЬैрд╕े рдЪीрди, рднाрд░рдд, рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕ंрдШ рдЖрджि) рд╕े рдЖрдпाрддिрдд рд╡рд╕्рддुрдУं рдкрд░ рд▓рдЧाрдП рдЧрдП рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╢ुрд▓्рдХ рд╕े рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि "рдЕрдоेрд░िрдХा рдлрд░्рд╕्рдЯ" рдХे рддрд╣рдд рдЕрдкрдиाрдИ рдЧрдИ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЯ्рд░рдо्рдк рдиे рдЪीрди рдкрд░ 34%, рднाрд░рдд рдкрд░ 27%, рдФрд░ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рджрд░ों рд╕े рдЯैрд░िрдл рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рд╣ै।
2. рдЯैрд░िрдл рдХा рд╢ेрдпрд░ рдоाрд░्рдХेрдЯ рдкрд░ рдЕрд╕рд░
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा: рдЬрдм рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬैрд╕े рдмрдб़े рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЯैрд░िрдл рдмрдв़рддे рд╣ैं, рддो рдЗрд╕рд╕े рдиिрд░्рдпाрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों (рдЬैрд╕े рднाрд░рдд) рдХी рдХंрдкрдиिрдпों рдХी рдЖрдп рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ों рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рднाрд░рддीрдп рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ (рд╕ेंрд╕ेрдХ्рд╕ рдФрд░ рдиिрдл्рдЯी) рдоें рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдЯैрд░िрдл рдХी рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рднाрд░ी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджрд░्рдЬ рдХी рдЧрдИ, рдХ्рдпोंрдХि рдиिрд╡ेрд╢рдХ рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рд╕े рдбрд░ рдЧрдП।
рдХंрдкрдиिрдпों рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡: рдЯैрд░िрдл рд╕े рдЙрди рдХंрдкрдиिрдпों рдХे рд╢ेрдпрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рдЕрдоेрд░िрдХा рдХो рдиिрд░्рдпाрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЬैрд╕े, рд╕्рдЯीрд▓ рдФрд░ рдПрд▓्рдпूрдоिрдиिрдпрдо рдХंрдкрдиिрдпां (рдЬेрдПрд╕рдбрдм्рд▓्рдпू рд╕्рдЯीрд▓, рд╡ेрджांрддा) рдпा рдЯेрдХ рдФрд░ рдЖрдИрдЯी рд╕ेрдХ्рдЯрд░ рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджेрдЦी рдЧрдИ।
рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХी рдмिрдХрд╡ाрд▓ी: рдЯैрд░िрдл рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢рдХ (FII) рднाрд░рддीрдп рдмाрдЬाрд░ рд╕े рдкैрд╕ा рдиिрдХाрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд╕ेंрд╕ेрдХ्рд╕ рдФрд░ рдиिрдл्рдЯी рдЬैрд╕े рд╕ूрдЪрдХांрдХों рдоें рдФрд░ рджрдмाрд╡ рдмрдв़рддा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2025 рдоें рдЯ्рд░рдо्рдк рдХे рдЯैрд░िрдл рдРрд▓ाрди рдХे рдмाрдж рдЬाрдкाрди рдХा рдиिрдХ्рдХेрдИ рдЗंрдбेрдХ्рд╕ 4% рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЧिрд░ा, рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдмाрдЬाрд░ рдоें рднी рд╕ेंрд╕ेрдХ्рд╕ 500 рдЕंрдХ рдиीрдЪे рдЦुрд▓ा।
3. рдЯैрд░िрдл рдХा рдЧोрд▓्рдб рд░ेрдЯ рдкрд░ рдЕрд╕рд░
рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдиिрд╡ेрд╢ рдХी рдоांрдЧ: рдЬрдм рдЯैрд░िрдл рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдпुрдж्рдз (Trade War) рдХी рдЖрд╢ंрдХा рдмрдв़рддी рд╣ै, рддो рдиिрд╡ेрд╢рдХ рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ рд╕े рдкैрд╕ा рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рд╕ोрдиे рдЬैрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдиिрд╡ेрд╢ (Safe Haven) рдХी рдУрд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдЧोрд▓्рдб рдХी рдоांрдЧ рдмрдв़рддी рд╣ै рдФрд░ рдХीрдорддें рдЪрдв़рддी рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЯ्рд░рдо्рдк рдХी рдЯैрд░िрдл рдзрдордХी рдХे рдмाрдж рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕्рдкॉрдЯ рдЧोрд▓्рдб рдХी рдХीрдордд 2,886.62 рдбॉрд▓рд░ рдк्рд░рддि рдФंрд╕ рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдИ।
рдоुрдж्рд░ा рдХा рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпрди: рдЯैрд░िрдл рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рджेрд╢ों рдХी рдоुрдж्рд░ा (рдЬैрд╕े рднाрд░рддीрдп рд░ुрдкрдпा) рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рд░ुрдкрдпे рдХे рдЧिрд░рдиे рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╕ोрдиे рдХी рдХीрдорддें рдмрдв़рддी рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╕ोрдиा рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмाрдЬाрд░ рдоें рдбॉрд▓рд░ рдоें рдЦрд░ीрджा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд░ुрдкрдпा 87.92 рдк्рд░рддि рдбॉрд▓рд░ рддрдХ рдЧिрд░ рдЧрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╕ोрдиे рдХा рднाрд╡ 85,469 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддि 10 рдЧ्рд░ाрдо рдХे рд░िрдХॉрд░्рдб рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुंрдЪा।
рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХा рдбрд░: рдЯैрд░िрдл рд╕े рдЖрдпाрддिрдд рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдХीрдордд рдмрдв़рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХा рдЦрддрд░ा рдмрдв़рддा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рд╕ोрдиा рдорд╣ंрдЧाрдИ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмрдЪाрд╡ (Hedge) рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
4. рд╕ंрдмंрдз рдХा рд╕ाрд░
рдЙрд▓्рдЯा рд╕ंрдмंрдз (Inverse Correlation): рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдЯैрд░िрдл рдХी рдШोрд╖рдгा рд╕े рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдФрд░ рдЧोрд▓्рдб рд░ेрдЯ рдоें рддेрдЬी рджेрдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬрдм рдиिрд╡ेрд╢рдХ рдЬोрдЦिрдо рд╕े рдмрдЪрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рддो рд╡े рд╢ेрдпрд░ рдмेрдЪрдХрд░ рд╕ोрдиा рдЦрд░ीрджрддे рд╣ैं।
рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдХा рдк्рд░рднाрд╡: рдЯैрд░िрдл рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдФрд░ рдШрд░ेрд▓ू рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдмрдв़рддी рд╣ै, рдЬो рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ рдХे рд▓िрдП рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╕ोрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдлрд░рд╡рд░ी 2025 рдоें рдЯ्рд░рдо्рдк рдХे рд╕्рдЯीрд▓ рдФрд░ рдПрд▓्рдпूрдоिрдиिрдпрдо рдкрд░ 25% рдЯैрд░िрдл рдХे рдРрд▓ाрди рдХे рдмाрдж рднाрд░рддीрдп рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ рдзрдб़ाрдо рд╣ुрдЖ, рд▓ेрдХिрди рд╕ोрдиे рдХी рдХीрдорддों рдоें рдЙрдЫाрд▓ рдЖрдпा।
5. рднाрд░рдд рдкрд░ рдЦाрд╕ рдк्рд░рднाрд╡
рднाрд░рдд рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा рдХो рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕, рдлाрд░्рдоा, рдФрд░ рдСрдЯो рдкाрд░्рдЯ्рд╕ рдЬैрд╕े рдЙрдд्рдкाрджों рдХा рдмрдб़ा рдиिрд░्рдпाрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЯैрд░िрдл рдмрдв़рдиे рд╕े рдЗрди рд╕ेрдХ्рдЯрд░ों рдХी рдХंрдкрдиिрдпों (рдЬैрд╕े рдЯाрдЯा рдоोрдЯрд░्рд╕, рд╕рди рдлाрд░्рдоा) рдХे рд╢ेрдпрд░ों рдкрд░ рджрдмाрд╡ рдкрдб़ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рд╕ोрдиे рдХी рдоांрдЧ рднाрд░рдд рдоें рд╢ाрджी-рдм्рдпाрд╣ рдХे рд╕ीрдЬрди рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢ рдХे рдЪрд▓рддे рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЯैрд░िрдл рдХा рдЕрд╕рд░ рдЗрд╕े рдФрд░ рдмрдв़ा рджेрддा рд╣ै। рдмिрд╣ाрд░ рдЬैрд╕े рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рд╕ोрдиे рдХी рдХीрдорддें рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें 93,627 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддि 10 рдЧ्рд░ाрдо рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдИं।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдЯ्рд░рдо्рдк рдЯैрд░िрдл рдХा рд╢ेрдпрд░ рдоाрд░्рдХेрдЯ рдФрд░ рдЧोрд▓्рдб рд░ेрдЯ рдкрд░ рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдФрд░ рдиिрд╡ेрд╢рдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै। рд╢ेрдпрд░ рдоाрд░्рдХेрдЯ рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдФрд░ рдЧोрд▓्рдб рдоें рддेрдЬी рдПрдХ рд╕ाрде рдЪрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЦाрд╕рдХрд░ рдЬрдм рдЯैрд░िрдл рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдпुрдж्рдз рдпा рдЖрд░्рдеिрдХ рдоंрджी рдХा рдбрд░ рдмрдв़рддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрд╕्рдеाрдпी рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдФрд░ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рдоें рдмाрдЬाрд░ рдХी рдЪाрд▓ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддिрдпों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।
рдЯ्рд░рдо्рдк рдЯैрд░िрдл рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рдЕрдоेрд░िрдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбोрдиाрд▓्рдб рдЯ्рд░рдо्рдк рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рд╕े рдЖрдпाрдд рдкрд░ рд▓рдЧाрдП рдЧрдП рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╢ुрд▓्рдХों рд╕े рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХी "рдЕрдоेрд░िрдХा рдлрд░्рд╕्рдЯ" рдиीрддि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं। рднाрд░рдд рдкрд░ рдЗрд╕рдХे рдЕрд╕рд░ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмिंрджुрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें:
6. рдиिрд░्рдпाрдд рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡
рдЕрдоेрд░िрдХा рднाрд░рдд рдХा рдмрдб़ा рдмाрдЬाрд░: рднाрд░рдд рдЕрдоेрд░िрдХा рдХो рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕, рдлाрд░्рдоाрд╕्рдпूрдЯिрдХрд▓्рд╕, рдЯेрдХ्рд╕рдЯाрдЗрд▓, рдФрд░ рдСрдЯो рдкाрд░्рдЯ्рд╕ рдЬैрд╕े рдЙрдд्рдкाрдж рдиिрд░्рдпाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। 2023-24 рдоें рднाрд░рдд рдХा рдЕрдоेрд░िрдХा рдХो рдиिрд░्рдпाрдд рд▓рдЧрднрдЧ 77.52 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░ рдеा। рдЯ्рд░рдо्рдк рдиे рднाрд░рдд рдкрд░ 27% рдЯैрд░िрдл рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЗрди рдЙрдд्рдкाрджों рдХी рдХीрдорддें рдЕрдоेрд░िрдХी рдмाрдЬाрд░ рдоें рдмрдв़ рд╕рдХрддी рд╣ैं।
рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдоें рдХрдоी: рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрди рдорд╣ंрдЧा рд╣ोрдиे рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХी рдЖрдпाрддрдХ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों (рдЬैрд╕े рд╡िрдпрддрдиाрдо, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢) рдХी рдУрд░ рд░ुрдЦ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдХा рдиिрд░्рдпाрдд рдШрдЯ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд▓рдШु рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдЙрдж्рдпрдо (SME) рдкрд░ рдЕрд╕рд░: рдиिрд░्рдпाрдд рдХрдо рд╣ोрдиे рд╕े рднाрд░рддीрдп SME рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрдд्рдкाрджрди рдХो рдШрд░ेрд▓ू рдмाрдЬाрд░ рдоें рдмेрдЪрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдирд╣ीं рд╣ोंрдЧे।
7. рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ рдФрд░ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЕрд╕्рдеिрд░рддा: рдЯैрд░िрдл рдХी рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдпुрдж्рдз рдХी рдЖрд╢ंрдХा рд╕े рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ों рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджेрдЦी рдЧрдИ। рднाрд░рдд рдоें рд╕ेंрд╕ेрдХ्рд╕ рдФрд░ рдиिрдл्рдЯी рдЬैрд╕े рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдП। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рд╣ाрд▓ рдХी рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рд╕ेंрд╕ेрдХ्рд╕ рдоें 500 рдЕंрдХों рдХी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджрд░्рдЬ рдХी рдЧрдИ।
рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢ рдкрд░ рджрдмाрд╡: рдЯैрд░िрдл рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдмрдв़рдиे рдкрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢рдХ (FII) рднाрд░рдд рд╕े рдкूंрдЬी рдиिрдХाрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд░ुрдкрдпे рдкрд░ рджрдмाрд╡ рдмрдв़ेрдЧा। рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд░ुрдкрдпा 87.92 рдк्рд░рддि рдбॉрд▓рд░ рддрдХ рдЧिрд░ рдЧрдпा।
рдоंрджी рдХा рдЦрддрд░ा: рдЕрдЧрд░ рдЯैрд░िрдл рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдоंрджी рдЖрддी рд╣ै, рддो рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рднाрд░рдд рд╕рд╣िрдд рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдкрд░ рдкрдб़ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдоेрд░िрдХा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
8. рд╕ोрдиे рдХी рдХीрдорддों рдкрд░ рдЕрд╕рд░
рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдиिрд╡ेрд╢ рдХी рдоांрдЧ: рдЯैрд░िрдл рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд╡ेрд╢рдХ рд╕ोрдиे рдЬैрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХी рдУрд░ рдмрдв़рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╕ोрдиे рдХी рдХीрдорддें рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд╕ोрдиा 85,469 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддि 10 рдЧ्рд░ाрдо рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪा।
рд░ुрдкрдпे рдХी рдХрдордЬोрд░ी: рд░ुрдкрдпे рдХे рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдиे рд╕े рд╕ोрдиे рдХा рдЖрдпाрдд рдорд╣ंрдЧा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рднाрд░рдд рдоें рдЗрд╕рдХी рдХीрдордд рдХो рдФрд░ рдмрдв़ाрддा рд╣ै।
9. рдЕрд╡рд╕рд░ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा
рдЪीрди рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк: рдЯ्рд░рдо्рдк рдиे рдЪीрди рдкрд░ 34% рдЯैрд░िрдл рд▓рдЧाрдпा рд╣ै, рдЬो рднाрд░рдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХी рдХंрдкрдиिрдпां рдЕрдкрдиी рдЖрдкूрд░्рддि рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (рд╕рдк्рд▓ाрдИ рдЪेрди) рдХो рдЪीрди рд╕े рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдлाрд░्рдоा, рдЯेрдХ्рд╕рдЯाрдЗрд▓, рдФрд░ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕ рдЬैрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднाрд░рдд рдХो рдлाрдпрджा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдоेрдХ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा: рдЯैрд░िрдл рд╕े рд╡िрджेрд╢ी рдХंрдкрдиिрдпां рднाрд░рдд рдоें рдЙрдд्рдкाрджрди рдмрдв़ा рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े "рдоेрдХ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा" рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоिрд▓ेрдЧा।
10. рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡
рдлाрд░्рдоा: рднाрд░рдд рдЕрдоेрд░िрдХा рдХो рдЬेрдиेрд░िрдХ рджрд╡ाрдУं рдХा рдмрдб़ा рдиिрд░्рдпाрддрдХ рд╣ै। рдЯैрд░िрдл рд╕े рджрд╡ाрдПं рдорд╣ंрдЧी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдиिрд░्рдпाрдд рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЖрдИрдЯी рдФрд░ рдПрдЪ-1рдмी рд╡ीрдЬा: рдЯ्рд░рдо्рдк рдХी рд╕рдЦ्рдд рдЗрдоिрдЧ्рд░ेрд╢рди рдиीрддिрдпां (рдЬैрд╕े рдПрдЪ-1рдмी рд╡ीрдЬा рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз) рднाрд░рддीрдп рдЖрдИрдЯी рдкेрд╢ेрд╡рд░ों рдФрд░ рдХंрдкрдиिрдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं।
рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдФрд░ рд╕्рдЯीрд▓: рд╕्рдЯीрд▓ рдФрд░ рдСрдЯो рдкाрд░्рдЯ्рд╕ рдкрд░ 25% рдЯैрд░िрдл рд╕े рдЗрди рд╕ेрдХ्рдЯрд░ों рдоें рдиौрдХрд░िрдпां рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
11. рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा
рдХूрдЯрдиीрддि: рднाрд░рдд рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╕ाрде рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░ рдЯैрд░िрдл рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рджोрдиों рджेрд╢ 2030 рддрдХ 500 рдмिрд▓िрдпрди рдбॉрд▓рд░ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдмाрдЬाрд░: рднाрд░рдд рдЕрдкрдиे рдиिрд░्рдпाрдд рдХे рд▓िрдП рдпूрд░ोрдк, рдЕрдл्рд░ीрдХा, рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдЬैрд╕े рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдмाрдЬाрд░ों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджे рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдЯ्рд░рдо्рдк рдЯैрд░िрдл рдХा рднाрд░рдд рдкрд░ рдоिрд▓ा-рдЬुрд▓ा рдЕрд╕рд░ рд╣ोрдЧा। рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓ рдоें рдиिрд░्рдпाрдд, рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░, рдФрд░ рд░ुрдкрдпे рдкрд░ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рджीрд░्рдШрдХाрд▓ рдоें рднाрд░рдд рдХे рдкाрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рднी рд╣ैं, рдЦाрд╕рдХрд░ рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЖрдкूрд░्рддि рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдоें рдЪीрди рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдмрди рд╕рдХे। рдпрд╣ рдЕрд╕рд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рднी рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░ेрдЧा рдХि рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЗрд╕ рдЪुрдиौрддी рд╕े рдХैрд╕े рдиिрдкрдЯрддे рд╣ैं।
